Podręczny słownik gwary poznańskiej

Gwara, gwara ludowa, terytorialna – to pewnego rodzaju odmiana języka, występująca najczęściej wśród ludności wiejskiej. Jest to mowa wyodrębniona z innych gwar sąsiadujących oraz języka ogólnego poprzez zmiany leksykalne i fonetyczne. Podrzędna w stosunku do dialektu.

Gwara bywa wyodrębniana w stosunku do dialektu jako zespoły gwarowe. Granice dialektów jak i granice gwar wyodrębnia się podczas badań językoznawczych poprzez zestawienie oraz porównanie językowych cech dystynktywnych(cech wyróżniających) na badanych terytoriach i bardzo często mają charakter umowny.

Konwencje terminologiczne

Zdarza się, że pojęcia „gwara” oraz „dialekt” używane są wzajemnie. O „gwarze” mówimy wtedy, gdy mamy na myśli mowę całościową ludności wiejskiej.

Termin „gwara ludowa” i „gwara terytorialna” używany jest do odróżnienia gwary w sensie właściwym od gwary miejskiej jak i gwary zawodowej. Okazuje się, że gwary terytorialne oprócz różnic leksykalnych zawierają także odmienności gramatyczne, fonetyczne i fonologiczne w porównaniu z językiem narodowym, termin „gwara” odnośnie gwar zawodowych nie jest odpowiednim określeniem.

Z kolei „gwara zawodowa” jako termin został szeroko przyjęty ponieważ gwary zawodowe robotników i rzemieślników, do których należą gwary miejskie posiadają wzajemne związki fonetyczne i fonologiczne i są podobne do gwar terytorialnych.

Gwara poznańska

W gwarze poznańskiej występuje kilka grup wyrazowych, różniących się między sobą pochodzeniem:

  • Archaizmy – pojawia się sporo wyrazów z dawnej mowy polskiej, które od dawna uważane są za zapomniane w innych regionach Polski, np. akuratny, istny, mrzygłód, skopowina, zawdziać.
  • Zachowały się elementy gwar wiejskiej ludności, która przybyła do Poznania pod koniec XIX w. z różnych zakątków Wielkopolski. Wiele z tych wyrazów gwarowych nie jest znanych w innych częściach kraju, np. bręczeć, dudlać, graty, kluka, szałaput.
  • Wyrazy pochodzące z pogranicza Wielkopolski, z innych regionów kulturowych: Kujaw, Krajny, Pomorza, Śląska, np. chabas, fleja, luńt, szkieta, żgajek.
  • Germanizmy – sporo zapożyczeń wyrazowych pochodzących z języka niemieckiego, które na stałe zagościły w gwarze poznańskiej, np. ajzol, bana, hazaj, szajba, tytka.

Słownik gwary poznańskiej:

B
bachać się – kąpać się
badejki – kąpielówki
baka – policzek
bamber – chłop, zwłaszcza bogaty, prostak
bana – pociąg
bauer – gospodarz
bejmy – pieniądze
bimba – tramwaj
blałka – wagary
blubrać – ględzić, mówić od rzeczy
blubry – brednie, bzdury
blyce – okulary
brachol – brat
brecha – łom
brechtać się – kąpać się, taplać się w wodzie
bręczeć – marudzić
brękot – maruda
bryle – okulary
bąbas – dziecko
bździągwa – pluskwa, coś małego; osoba ciągle narzekająca

C
chabas – mięso
chaps – kęs, gryz
chęchy – zarośla, krzaki, miejsce zaniedbane, podejrzane
chochla – duża łyżka, łyżka wazowa, czerpak
chlabra – plucha, błoto
chapać – ciężko pracować
churchlać/churchać – kaszleć
cięgiem – ciągle
cug – przeciąg, podmuch
cug – pociąg

Ć
ćmik – papieros
ćpać, ćpić – rzucać

D
deczka – koc, serweta
drabka – drabina
dracheta – latawiec, deska, szczebel
drygać – bać się
dudki – pieniądze
dudlać – płakać
dycht – całkiem
dynks – rzecz, przedmiot której nazwy mówiący nie zna

E
ejber – łobuz
eka – narożnik, kąt, banda

F
fafoły – męty, cząstki stałe w cieczy
fefry – strach
fifny – sprytny, żartobliwy
fleja – flejtuch
frechowny – bezczelny
funcka – lampa
futer – pożywienie
futrować – zjadać duże ilości pożywienia
fyrać/fyrnąć – uciekać, uciec

G
gajgi – skrzypce
galart – galareta z mięsa, tzw. „zimne nóżki”
gamuła – gamoń
ganc – zupełnie, całkiem
gibać się, gibnąć się – kołysać się, bujać się
gibać/gibnąć – dźwigać
gichnąć – nalać
gideja – wysoka, chuda kobieta
giglać – łaskotać
gilejza – niezdara
glanc – połysk
gnyk – kark
glazejki – rękawiczki
glubka – rodzaj śliwki
głabać – kraść, brać, łapczywie jeść
graitko/grajotko – instrument muzyczny
graty – rupiecie
grygolić – bazgrać, gryzmolić
gzik/gziczka/gzika – twarożek, biały serek ze śmietaną

H
haczka – motyka
hazaj – zając
hejbnąć się – zdobyć się na coś
heklować – szydełkować

I
iIstny – ten właśnie

J
jJaczka – marynarka
jaka, jupka – kurtka
juszka, jucha – krew

K
kKanka – bańka, dzbanek
knyf – przemyślny, sprytny sposób
kwirlejka – mątewka
kalafa – twarz
kamlot – kamień
kasta – skrzynia, twarz
kejter – pies, kundel
kierz, kierzki – krzak, krzaki
kielczyć się – śmiać się
kieloch – ząb
kipa – niedopałek
kista – skrzynia
klamot – kamień
klapsztula – podwójna kromka chleba
klara – słońce
klejdry – plotki
klemki, klymki – twarde cukierki
klopnąć – sprzedać
kluber, kluka – nos
kluka – nos
klunkry – graty, rupiecie
knajder – malec, niedorostek
klofta – kłoda
knyp – nóż
korbol/korbal – dynia

L
laczki – obuwie domowe, kapcie
lajsnąć – sprawić sobie coś, kupić
land – wieś
latoś – tego roku
leberka – wątrobianka
lola – kij, pałka, laska
lumpy – szmaty, ciuchy, ubrania
luńt – kawałek
lury – nudy, brednie
lyroć się – chwiać się

M
majsel – przecinak
makocz – makowiec
maluda – dziecko
mana – drużyna sportowa
mantel – płaszcz
miągwa – beksa, osoba płaczliwa
mrzygłód – niejadek, ktoś wychudzony

N
narychtować – przygotować, naprawić
nieusłuchany – niegrzeczny
nośpłat – handlarz starzyzną

O
oblec – włożyć, ubrać
omurzyć się – pobrudzić się
opypłać się – ubrudzić się

P
pana – przebita dętka
parzybroda – zupa z kapusty, tzw. „kapuśniak”
plyndz – placek ziemniaczany
poruta – wstyd
pyra – ziemniak

R
rajzować – podróżować
redyska – rzodkiewka
repeta – gęsta zupa stanowiąca jednodaniowy obiad
rojber – nicpoń, łobuziak
rychtyk/rychtyg – akurat, dokładnie, w porządku
ryczka – taborek
rumpuć – gęsta zupa jarzynowa
ryfa – gęba, mina, wyraz twarzy
rzęchy – odzież, szmaty

S
skopowina – baranina
skataić się – zmęczyć się
statory – naczynia kuchenne
stryknąć się – zderzyć się
szabel, szabelek – fasolka szparagowa
szagówki – kopytka, kluski
szaganki – kopytka, kluski
szajba – obłęd, bzik
szałaput – lekkomyślny, raptowny
szczun/szczón/szczon – chłopak
szkieber – Niemiec
szkieta – noga, stopa
szneka z glancem – drożdżówka z lukrem
sznupa – twarz
sznytka – kromka chleba
sznytloch – szczypiorek
szparować – oszczędzać
szplin – postrzeleniec, wariat
szpryca – strzykawka
sztender, sztynder – stojak, trzepak do dywanów
sztrykować – robić na drutach
sztyft – uczeń rzemieślniczy, nowicjusz, pomocnik
sztyfcik – trzpień
szuchrować – oszukiwać
szuszwol – brudas, człowiek nieporządny
szwaja – noga, stopa
szwung – pęd, impet, ciąg
szydera – kpiny

Ś
śrupać – chrupać, głośno gryźć
świgać – rzucać
śrubociąg – korkociąg, śrubokręt

T
taśtać – nieść
trzewiki – buty
tuk – szpik kostny
tytka – torebka papierowa

U
uhajtnąć – uciąć, skaleczyć się
uskromnić się – uspokoić się
utonkać się – umoczyć się

W
wajcha – zwrotnica
wećpić – wrzucić
weko – słój do zapraw
węborek – wiadro
wiks – lanie, bicie
winkiel – narożnik, róg
wknaić się – wcisnąć się, wleźć gdzieś
wuchta – wielka ilość
wyćpić – wyrzucić
wypindaczony/wypindraczony – wystrojony

Z
zaklepka – zasmażka do zupy
znorać się – ubrudzić się
zynder – łobuz, nierób
zyzol – zezowaty

Ż
żgajek – chłopak, wyrostek
żgak/żgok – kolec, zadra
żybura – mętna ciecz

Gwara poznańska znalezionia poprzez słowa:

  • gwara poznańska
  • gwara]
  • gwara wielkopolska
  • poznanska gwara
  • słownik gwary poznańskiej
  • gwara info
  • gwara
  • gwara poznańska słownik
  • słownik gwary wielkopolskiej
  • gwara poznańska słowa

5 myśli nt. „Podręczny słownik gwary poznańskiej

  1. poznanianka

    Są tu słowa, do których muszę coś dodać: 1) brechtać się znaczy: śmiać (w każdym razie nigdy nie słyszałam w innym znaczeniu, być może ma dwa), 2) być może niektórzy mówią na „wrzucić, wcisnąć” wećpić/wećpnąć (?), nigdy jednak nie słyszałam, by ktoś mówił inaczej niż: wciepnąć, 3)podobnie jak wcześniej, słowo „chwiać się” – zawsze uzywane jest RYLać się 4) skoro jest kejter, nie powinno zabraknąć kociambra – kota :) 5)i mojego ulubionego gzuba – malucha, dzieciaka 6) noga to także gira/giera 5) i po ostatnie ;) dlaczego, na Boga!, nie ma „tej” – używanego namiętnie przez poznaniaków wtrętu i zawołania?!
    Z serdecznym pozdrowieniem
    A.

    Odpowiedz
  2. Wuja Czechu

    Po poznańsku pieniądze to nie DUTKI ino BEJMY!! Dutki to po góralsku!
    Zupa gęsta jarzynowa to RUMPUĆ albo AŃTOP
    pozdrawiam
    Wuja Czechu

    Odpowiedz

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>