Podręczny słownik gwary poznańskiej

Gwara, gwara ludowa, terytorialna – to pewnego rodzaju odmiana języka, występująca najczęściej wśród ludności wiejskiej. Jest to mowa wyodrębniona z innych gwar sąsiadujących oraz języka ogólnego poprzez zmiany leksykalne i fonetyczne. Podrzędna w stosunku do dialektu.

Gwara bywa wyodrębniana w stosunku do dialektu jako zespoły gwarowe. Granice dialektów jak i granice gwar wyodrębnia się podczas badań językoznawczych poprzez zestawienie oraz porównanie językowych cech dystynktywnych(cech wyróżniających) na badanych terytoriach i bardzo często mają charakter umowny.

Konwencje terminologiczne

Zdarza się, że pojęcia „gwara” oraz „dialekt” używane są wzajemnie. O „gwarze” mówimy wtedy, gdy mamy na myśli mowę całościową ludności wiejskiej.

Termin „gwara ludowa” i „gwara terytorialna” używany jest do odróżnienia gwary w sensie właściwym od gwary miejskiej jak i gwary zawodowej. Okazuje się, że gwary terytorialne oprócz różnic leksykalnych zawierają także odmienności gramatyczne, fonetyczne i fonologiczne w porównaniu z językiem narodowym, termin „gwara” odnośnie gwar zawodowych nie jest odpowiednim określeniem.

Z kolei „gwara zawodowa” jako termin został szeroko przyjęty ponieważ gwary zawodowe robotników i rzemieślników, do których należą gwary miejskie posiadają wzajemne związki fonetyczne i fonologiczne i są podobne do gwar terytorialnych.

Gwara poznańska

W gwarze poznańskiej występuje kilka grup wyrazowych, różniących się między sobą pochodzeniem:

  • Archaizmy – pojawia się sporo wyrazów z dawnej mowy polskiej, które od dawna uważane są za zapomniane w innych regionach Polski, np. akuratny, istny, mrzygłód, skopowina, zawdziać.
  • Zachowały się elementy gwar wiejskiej ludności, która przybyła do Poznania pod koniec XIX w. z różnych zakątków Wielkopolski. Wiele z tych wyrazów gwarowych nie jest znanych w innych częściach kraju, np. bręczeć, dudlać, graty, kluka, szałaput.
  • Wyrazy pochodzące z pogranicza Wielkopolski, z innych regionów kulturowych: Kujaw, Krajny, Pomorza, Śląska, np. chabas, fleja, luńt, szkieta, żgajek.
  • Germanizmy – sporo zapożyczeń wyrazowych pochodzących z języka niemieckiego, które na stałe zagościły w gwarze poznańskiej, np. ajzol, bana, hazaj, szajba, tytka.

Słownik gwary poznańskiej:

B
bachać się – kąpać się
badejki – kąpielówki
baka – policzek
bamber – chłop, zwłaszcza bogaty, prostak
bana – pociąg
bauer – gospodarz
bejmy – pieniądze
bimba – tramwaj
blałka – wagary
blubrać – ględzić, mówić od rzeczy
blubry – brednie, bzdury
blyce – okulary
brachol – brat
brecha – łom
brechtać się – kąpać się, taplać się w wodzie
bręczeć – marudzić
brękot – maruda
bryle – okulary
bąbas – dziecko
bździągwa – pluskwa, coś małego; osoba ciągle narzekająca

C
chabas – mięso
chaps – kęs, gryz
chęchy – zarośla, krzaki, miejsce zaniedbane, podejrzane
chochla – duża łyżka, łyżka wazowa, czerpak
chlabra – plucha, błoto
chapać – ciężko pracować
churchlać/churchać – kaszleć
cięgiem – ciągle
cug – przeciąg, podmuch
cug – pociąg

Ć
ćmik – papieros
ćpać, ćpić – rzucać

D
deczka – koc, serweta
drabka – drabina
dracheta – latawiec, deska, szczebel
drygać – bać się
dudki – pieniądze
dudlać – płakać
dycht – całkiem
dynks – rzecz, przedmiot której nazwy mówiący nie zna

E
ejber – łobuz
eka – narożnik, kąt, banda

F
fafoły – męty, cząstki stałe w cieczy
fefry – strach
fifny – sprytny, żartobliwy
fleja – flejtuch
frechowny – bezczelny
funcka – lampa
futer – pożywienie
futrować – zjadać duże ilości pożywienia
fyrać/fyrnąć – uciekać, uciec

G
gajgi – skrzypce
galart – galareta z mięsa, tzw. „zimne nóżki”
gamuła – gamoń
ganc – zupełnie, całkiem
gibać się, gibnąć się – kołysać się, bujać się
gibać/gibnąć – dźwigać
gichnąć – nalać
gideja – wysoka, chuda kobieta
giglać – łaskotać
gilejza – niezdara
glanc – połysk
gnyk – kark
glazejki – rękawiczki
glubka – rodzaj śliwki
głabać – kraść, brać, łapczywie jeść
graitko/grajotko – instrument muzyczny
graty – rupiecie
grygolić – bazgrać, gryzmolić
gzik/gziczka/gzika – twarożek, biały serek ze śmietaną

H
haczka – motyka
hazaj – zając
hejbnąć się – zdobyć się na coś
heklować – szydełkować

I
iIstny – ten właśnie

J
jJaczka – marynarka
jaka, jupka – kurtka
juszka, jucha – krew

K
kKanka – bańka, dzbanek
knyf – przemyślny, sprytny sposób
kwirlejka – mątewka
kalafa – twarz
kamlot – kamień
kasta – skrzynia, twarz
kejter – pies, kundel
kierz, kierzki – krzak, krzaki
kielczyć się – śmiać się
kieloch – ząb
kipa – niedopałek
kista – skrzynia
klamot – kamień
klapsztula – podwójna kromka chleba
klara – słońce
klejdry – plotki
klemki, klymki – twarde cukierki
klopnąć – sprzedać
kluber, kluka – nos
kluka – nos
klunkry – graty, rupiecie
knajder – malec, niedorostek
klofta – kłoda
knyp – nóż
korbol/korbal – dynia

L
laczki – obuwie domowe, kapcie
lajsnąć – sprawić sobie coś, kupić
land – wieś
latoś – tego roku
leberka – wątrobianka
lola – kij, pałka, laska
lumpy – szmaty, ciuchy, ubrania
luńt – kawałek
lury – nudy, brednie
lyroć się – chwiać się

M
majsel – przecinak
makocz – makowiec
maluda – dziecko
mana – drużyna sportowa
mantel – płaszcz
miągwa – beksa, osoba płaczliwa
mrzygłód – niejadek, ktoś wychudzony

N
narychtować – przygotować, naprawić
nieusłuchany – niegrzeczny
nośpłat – handlarz starzyzną

O
oblec – włożyć, ubrać
omurzyć się – pobrudzić się
opypłać się – ubrudzić się

P
pana – przebita dętka
parzybroda – zupa z kapusty, tzw. „kapuśniak”
plyndz – placek ziemniaczany
poruta – wstyd
pyra – ziemniak

R
rajzować – podróżować
redyska – rzodkiewka
repeta – gęsta zupa stanowiąca jednodaniowy obiad
rojber – nicpoń, łobuziak
rychtyk/rychtyg – akurat, dokładnie, w porządku
ryczka – taborek
rumpuć – gęsta zupa jarzynowa
ryfa – gęba, mina, wyraz twarzy
rzęchy – odzież, szmaty

S
skopowina – baranina
skataić się – zmęczyć się
statory – naczynia kuchenne
stryknąć się – zderzyć się
szabel, szabelek – fasolka szparagowa
szagówki – kopytka, kluski
szaganki – kopytka, kluski
szajba – obłęd, bzik
szałaput – lekkomyślny, raptowny
szczun/szczón/szczon – chłopak
szkieber – Niemiec
szkieta – noga, stopa
szneka z glancem – drożdżówka z lukrem
sznupa – twarz
sznytka – kromka chleba
sznytloch – szczypiorek
szparować – oszczędzać
szplin – postrzeleniec, wariat
szpryca – strzykawka
sztender, sztynder – stojak, trzepak do dywanów
sztrykować – robić na drutach
sztyft – uczeń rzemieślniczy, nowicjusz, pomocnik
sztyfcik – trzpień
szuchrować – oszukiwać
szuszwol – brudas, człowiek nieporządny
szwaja – noga, stopa
szwung – pęd, impet, ciąg
szydera – kpiny

Ś
śrupać – chrupać, głośno gryźć
świgać – rzucać
śrubociąg – korkociąg, śrubokręt

T
taśtać – nieść
trzewiki – buty
tuk – szpik kostny
tytka – torebka papierowa

U
uhajtnąć – uciąć, skaleczyć się
uskromnić się – uspokoić się
utonkać się – umoczyć się

W
wajcha – zwrotnica
wećpić – wrzucić
weko – słój do zapraw
węborek – wiadro
wiks – lanie, bicie
winkiel – narożnik, róg
wknaić się – wcisnąć się, wleźć gdzieś
wuchta – wielka ilość
wyćpić – wyrzucić
wypindaczony/wypindraczony – wystrojony

Z
zaklepka – zasmażka do zupy
znorać się – ubrudzić się
zynder – łobuz, nierób
zyzol – zezowaty

Ż
żgajek – chłopak, wyrostek
żgak/żgok – kolec, zadra
żybura – mętna ciecz

Gwara poznańska znalezionia poprzez słowa:

  • gwara poznańska
  • gwara]
  • poznanska gwara
  • gwara wielkopolska
  • słownik gwary poznańskiej
  • gwara info
  • gwara poznańska słownik
  • gwara
  • gwara poznańska słowa
  • słownik gwary wielkopolskiej

3 myśli nt. „Podręczny słownik gwary poznańskiej

  1. poznanianka

    Są tu słowa, do których muszę coś dodać: 1) brechtać się znaczy: śmiać (w każdym razie nigdy nie słyszałam w innym znaczeniu, być może ma dwa), 2) być może niektórzy mówią na „wrzucić, wcisnąć” wećpić/wećpnąć (?), nigdy jednak nie słyszałam, by ktoś mówił inaczej niż: wciepnąć, 3)podobnie jak wcześniej, słowo „chwiać się” – zawsze uzywane jest RYLać się 4) skoro jest kejter, nie powinno zabraknąć kociambra – kota :) 5)i mojego ulubionego gzuba – malucha, dzieciaka 6) noga to także gira/giera 5) i po ostatnie ;) dlaczego, na Boga!, nie ma „tej” – używanego namiętnie przez poznaniaków wtrętu i zawołania?!
    Z serdecznym pozdrowieniem
    A.

    Odpowiedz

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>